TEXNOLOGIK TA’LIM YO‘NALISHIDA UMUMKASBIY VA IXTISOSLIK FANLARI INTEGRATSIYASINI TA’MINLASh

1. bilim predmetini kengaytirish va chuqurlashtirish;

2. kо‘p fanli о‘qitishni bekor qilish;

3. mavzuni (bо‘lim, butun kursni) о‘rganishga sarfla- nadigan vaqtni qisqartirish;

4. takrorlashni bartaraf etish;

5. о‘qitish texnologiyasidagi о‘zgarishlar;

6. bilim predmetining tor tomonlarini kо‘rishni yengish;

7. talaba shaxsini rivojlantirish uchun nisbatan qulay shart-sharoitlarni yaratish;

8. pedagogik jarayonda muayyan tarkibiy qismlarning mavjudligini qayta taqsimlashni amalga oshirish; 9) talabalar va о‘qituvchilarning rivojlanishini jadallashtirishni rag‘batlantirish [2:47]. N.K.Chapaev о‘zining monografiyasida amaliy darajada pedagogik integratsiyaning bir qator asosiy yо‘nalishlarini ajratib kо‘rsatdi: 1. Fanlararo integratsiya: biologik fan (ikki fanning sin- tezi) va kо‘p fan (uch yoki undan ortiq fanlarning sintezi); integratsiyalashgan kurslar, dasturlar va loyihalarni yarat- ish; turli xil ta’lim sohalarining tarkibiy qismlarini birlashtirish; muayyan ta’lim yо‘nalishlarining integratsiya- lashgan mazmunini qurish. 2. Ta’limning integrativ shakllarini (integratsion dars, integrativ seminar, integrativ ma’ruza, integrativ imtihon va boshqalar) rivojlantirish bilan bog‘liq tashkiliy-texnologik, ta’limning integrativ shakllari (madaniy-ma’rifiy markaz, gumanitar-pedagogik markaz, yaxlit maktab va boshqalar), shuningdek, integratsiyalashgan texnologiyalar (muammo- larga asoslangan ta’lim, vitagenik ta’lim, kontekstli ta’lim va boshqalar). Shu guruhga N.K.Chapaev pedagogik jara- yon turlarini, masalan, о‘quv va darsdan tashqari ishlarni birlashtirishni о‘z ichiga oladi. 3. Ta’lim tizimining ichki aloqalari (bog‘lanishlari va munosabatlari), tashqi aloqalari va munosabatlariga taalluqli institutsional yо‘nalish. 4. Pedagogik jarayon ishtirokchilari faoliyatining sub’ekt-rol rejalarini birlashtirish jarayonini ifodalovchi shaxsiy-faoliyat [4:103-105]. Pedagogika oliy ta’lim muassasalari ta’limida bir tizimlilik va ketma-ketlikni turli о‘quv fanlariga oid tushuncha, qonun va nazariyalarni о‘zaro bir-biriga bog‘liq ta’sirchan omili sifatida talqin etish lozim, chunki bu fanlarning integratsiyalashuvi umumlashgan bilimlarni shakllantirish, ular mazmunini chuqurlashtirish va boyitish imkonini beradi. Texnologik ta’lim yо‘nalishida umumkasbiy va ixtisoslik fanlari integratsiyasi asosida о‘qitish sifatini oshirish, shuningdek, talabalarni о‘qitish tizimining mazmun yо‘nalishini oz sonli ob’ektlarga va kо‘proq shakllangan kо‘nikmalarga о‘zgartirish asosida, fanni о‘rganish uchun ajratilgan minimal soatlar bilan ham murakkab vazifalarni bajarish orqali malakali mutaxassisni tayyorlash mumkin. Shubhasiz, о‘quvchilarga konstruktiv materiallarni qayta ishlashning texnologik usullarini muvaffaqiyatli о‘rgatish uchun о‘qituvchining о‘zi nafaqat chuqur nazariy bilimlarga, balki konstruktiv materiallarni qо‘lda va dastgohda qayta ishlashning zarur amaliy kо‘nikmalariga ham ega bо‘lishi kerak va bundan tashqari, u maktab ustaxonalarida ishlatiladigan mashinalarni ulash, texnik xizmat kо‘rsatish va ta’mirlash imkoniyatiga ega bо‘lishi kerak. Buning uchun uning texnik va texnologik tayyorgarligini yaxshilash, nafaqat kuchli politexnika bilimlari bilan ta’minlash, balki turli xil yuqori malakali amaliy kо‘nikmalarni о‘rgatish kerak. Fanlararo integratsiyani ta’minlash hozirgi vaqtda ob’ektiv ehtiyoj. Bо‘lajak texnologiya fani о‘qituvchilarini kasbiy faoliyatga tayyorgarligini takomillashtirishda umumkasbiy va ixtisoslik fanlari bо‘yicha tayyorgarlikni birlashtirish kerak bо‘ladi. Bо‘lajak texnologiya fani о‘qituvсhilari kasbiy kompetentligini shakllantirishda umumkasbiy va ixtisoslik fanlari integratsiyasi 1-rasmda keltirilgan. Umumkasbiy va ixtisoslik fanlarining integratsiyasi Kasbiy kompetentlikni shakllantirish Ixtisoslik fanlar 1.Metall va metalmas buyumlarga ishlov berish texnologiyasi 2. Texnologik ta’lim metodikasi 3. Mahsulot tayyor- lash texnologiyasi 4. Texnologiya va dizayn 5. Servis xizmati 6. Xalq hunarmand- chiligi va badiiy loyihalash Umumkasbiy fanlar 1.Chizmachilik va muhandislik grafikasi 2. Materialshunoslik 3. Zamonaviy texnika va texnologiyalar 4. Texnik ijodkorlik va dizayin 5. Kasbga yo'naltirish 6. Texnologik ta’limda kompyuter grafkasi Pedagogik amaliyot 1-rasm. Umumkasbiy va ixtisoslik fanlarining integratsiyasi Fanlararo integratsiya tushunchasini kо‘rib chiqadigan bо‘lsak, birinchidan, fanlararo integratsiyani amalga oshirish, ya’ni о‘rganilayotgan hodisalarning yaxlit modelini qurish, aniq bilish va kasbiy vaziyatlarda bu hodisalar va qarorlar texnologiya fani о‘qituvchisini ongli ravishda tushunishi uchun shart- sharoitlar yaratadi; ikkinchidan, talabaning о‘zi fanlararo integratsiyani amalga oshirishi uchun kо‘nikmasini ta’minlash, ya’ni, maqsadli bilish muammolarini yechish jarayonida fanlar va yaxlit modelini quradi; uchinchidan, bо‘lajak mutaxassis shaxsini yaxlit shakllantirish uning umuman dunyoni va kasbiy faoliyatini kо‘ra olish hamda integral (ajralmas) fikrlashiga yordam beradi; tо‘rtinchidan, fanlararo integratsiyani oliy ta’lim sifatini rivojlantirish vositasi sifatida talqin etiladi. Bakalavriatning asosiy ta’lim dasturlari tuzilmasini о‘rganib chiqib, biz integrativ kompetensiyani shakllantiradigan о‘quv fanlarini о‘zlashtirishning taxminiy natijalarini aniqladik. Asosiy qismini о‘rganish natijasida talaba quyidagilarni bilishi kerak: -ta’lim muammolarini (о‘qitish, tarbiyalash, ijtimoiylashtirish) tarixiy-pedagogik, psixologik-pedagogik va qiyosiy-pedagogik tadqiqot metodologiyasi; - о‘qitiladigan fanning mazmuni; Tahlil qila olish: - ta’lim tushunchalarini tizimli ravishda tahlil qilish va tanlash; - har xil yosh guruhlari va har xil turdagi ta’lim muas- sasalarida pedagogik jarayonni amalga oshirish; - eng sо‘nggi ilm-fan yutuqlaridan foydalangan holda elektiv kurslarni loyihalash; - ta’lim jarayonida turli resurslardan, shu jumladan, boshqa ta’lim fanlari imkoniyatlaridan foydalanish; Kо‘nikmalariga ega bо‘lishi: - ta’limda loyiha va innovatsion faoliyat usullari. Natijada, bitiruvchi quyidagilarga ega bо‘lishi kerak: - texnik, texnologik va fizik tushunchalarni birlashtirish; - о‘quv kurslarini loyihalash va birlashtirish; - о‘qitishning yaxlit shakllarini ishlab chiqish; - integratsiyalashgan о‘quv fanida о‘qitishning usul va vositalarini tanlash; - integratsiyalashgan о‘quv fanidan darslar о‘tkazish; - integratsiyalashgan mazmundagi darslarni о‘rgatish. Intеgrаtsiyаning ijоbiy vа sаlbiy tоmоnlаrini tаhlil qilsаk. Sаlbiy tоmоnlаri: Dаrsning zichligi оshishi, tаfsilоtlаr- ning yо‘qligi, individuаl hоlаtlаr, dаrsgа tаyyоrgаrlik kо‘rishdа kаttа vаqt xаrаjаtlаri. Ijоbiy tоmоnlаri: Didаktikаning еng muhim tаmоyillаridаn biri - tizimli о‘qitish tаmоyilini аmаlgа оshirish imkоnini bеrаdi. Fikrlаshni rivоjlаntirish, mаnti- qiylikni, mоslаshuvchаnlikni, tаnqidiylikni rivоjlаntirish uchun mаqbul shаrоitlаrni yаrаtаdi. Tizimli dunyоqаrаshni rivоjlаntirishgа, о‘quvchilаrning shаxsiyаtini uyg‘unlаshtirishgа hissа qо‘shаdi. Kо‘p sub’еktivlik pаsаyаdi, fаnlаrаrо аlоqаlаr kеngаyаdi vа chuqurlаshаdi vа kо‘prоq bilim оlish imkоniyаti pаydо bо‘lаdi. Bu mаktаb о‘quvchilаrini о‘qitishni rаg‘bаtlаntirish vоsitаsidir, fаоllаshtirishgа yоrdаm bеrаdi kоgnitiv fаоliyаt tаlаbаlаrni ijоdkоrlikkа undаydi. Bо‘lajak о‘qituvchi kasbiy faoliyatining mohiyati va mazmunini hisobga olgan holda, umumkasbiy va ixtisoslik fanlari integratsiyasi bu faoliyatning о‘ziga xos xususiyatlaridan biri bо‘lgan degan xulosaga keldik. Tahlillar bizni umumkasbiy va ixtisoslik fanlari kasbiy tayyorgarlik о‘qituvchisi diagnostika faoliyatida integratsiya qilish tizimini rivojlantirishga imkon berdi. Adabiyotlar 1. О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining 2019 yil 8 оktаbrdаgi “О‘zbеkistоn Rеspublikаsi оliy tа’lim tizimini 2030-yilgаchа rivоjlаntirish kоnsеpsiyаsini tаsdiqlаsh tо‘g‘risidа”gi PF-5847-sоnli Fаrmоni. 2. Безрукова В.С. Интеграционные процессы в педагогической теории и практике. – Екатеринбург: 1994. –С. 152. 3. Тўхтаева З.Ш. Олий таълимда ихтисослик ва мутахассислик фанлар узвийлиги ва интеграциясини таъминлаш муаммо- лари // Касб-ҳунар таълими. –Тошкент: 2018. № 4. 21-б. 4. Чапаев Н. К. Педагогическая интеграция: методология, теория, технология. – Екатеринбург: Изд-во Рос. гос. проф.-пед. ун-та; Кемерово: Изд-во Кемер. гос. проф.-пед. колледжа, 2005. –С. 325.