XIX ӘСИР АҚЫРЫ XX ӘСИР БАСЫНДА ҚАРАҚАЛПАҚЛАРДЫҢ МӘДЕНИЙ ТУРМЫСЫ: БИЛИМЛЕНДИРИЎ, ҚАЛА МӘДЕНИЯТЫНЫҢ КИРИП КЕЛИЎИ ҲӘМ ФОЛЬКЛОР

Mualliflar

  • Отегенов Хакимбай Максетбаевич

    Karakalpak State University image/svg+xml

Калит сўзлар: қорақалпоқлар, мустамлака даври, мактаб, рус-тузем мактаби, жадидчилик, шаҳар маданияти, фольклор

Аннотация

Мақолада XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср бошларида мустамлака бошқаруви шароитида қорақалпоқларнинг маданий ҳаётидаги ўзгаришлар тадқиқ этилган. Анъанавий мактаблар ва мадрасалар, рус-тузем мактаблари ва жадид мактабларининг параллел равишда мавжуд бўлиши таълимдаги анъанавийлик ва модернизация ўртасидаги зиддиятнинг кўриниши сифатида қаралади. Петро-Александровск, Чимбой, Нукус, Хўжайли ва Қўнғирот орқали ғарб шаҳар маданиятининг кириб келиши, этномаданий алоқаларнинг шаклланиши, халқ амалий санъати ва фольклорининг ҳолати таҳлил қилинади. Маданий соҳада анъанавий шакллардан воз кечиш эмас, балки уларни мослаштириш ва қисман сақлаб қолиш устунлик қилганлиги кўрсатилган.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Абдуллаева Я.А. Қорақалпоғистон хотин-қизлари: Кеча ва бугун. XIX асрнинг охири ва XX аср. – Тошкент: «Ijod dunyosi», 2004.

2. Алеуов О., Сейтназаров К. Қорақалпоғистонда жадидлар ва Сейфулғабит Мажидов фаолияти. – Тошкент: «Фан», 2010.

3. Алиева З.Ж. Ритуальные ювелирные украшения каракалпаков XIX – начала XX в. (в комплексе народного женского костюма). // SANAT, 2003, № 2.

4. Алламуратов А. Каракалпакская народная вышивка. – Нукус: «Каракалпакстан», 1977.

5. Карлыбаев М.А. Медресе в Каракалпакии XIX – начала XX веков. – Нукус: «Билим», 2002.

6. Қожықбаев Ә. Тарийхый қосықлар (Тарийхый қосық ҳәм аңызлардың басқа жанрларға қатнасы ҳаққында). – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1980.

7. Қосбергенов Р. Қарақалпақ халқының колониаль дәўирдеги мәденияты ҳәм турмысы (1873–1917). – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1970.

8. Кощанов Б.А. Каракалпакские исторические песни XIII–XX вв. как исторический источник. // История и культура Узбекистана: Материалы республиканской научно-практической конференции. –Ташкент: 2011. –С. 67-71.

9. Кощанов Б.А. Қарақалпақстан тарийхнамасы. – Нөкис: «Билим», 2016.

10. Кудияров А.Р. История города Чимбая (XIX – начало XX вв.). – Нукус: «Илим», 2019.

11. Лавров М.В. Туркестан. География и история края. Изд. 2. – Москва: Пг., 1916.

12. Пискунова И.В. «Кала» Каракалпакстана XIX в.: разнообразие содержания термина // Город и городская культура в Южном Приаралье: история и перспективы. – Нукус: «Илим», 2017.

13. Сайманов С. Историография истории городов Каракалпакстана. // Научный Татарстан. 2020, № 2, – С. 16-23.

14. Тилеўмуратов М. Қарақалпақ поэзиясы – тарийхый дерек. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1994. 344-б.

15. Тлеубергенова Н.А. Традиции и обряды каракалпаков в зеркале этнографии. // Лавровский сборник. – Ташкент: «Фан», 2013.

16. Уразбаева Р.Дж. История образования в Каракалпакстане (последняя четверть XIX – начало XXI вв.). – Ташкент: «Yangi nashr», 2011.

17. Этнография каракалпаков. XIX – начало XX века (материалы и исследования). – Ташкент: «Фан», 1980.

18. Қарақалпақ фольклоры. Т. 77–87. – Нөкис: «Илим», 2014.

19. Khalid A. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998.

20. Fedakar P.D. Karakalpak Efsaneleri (İnceleme-Metinler). – İzmir: 2012. –Р. 694.

21. Есбергенов Х., Нуржанов С., Ходжаниязов Г., Ягодин В. Қорақалпоғистон Республикаси пойтахти Нукус: қадимий ва новқирон шаҳар. – Тошкент: «Kurash», 2002.

22. Сейдаметова Г.У. Ходжейли – центр торговли каракалпаков (XIX – начало XX вв.). Торговля в этнокультурном измерении: Материалы Четырнадцатых Международных Санкт-Петербургских этнографических чтений. – Санкт-Петербург: 2015. – С. 212–215.