ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ИСТОРИЧЕСКИХ ДАСТАНОВ ПОЭТА БЕРДАХА

Mualliflar

  • Утамбетова А.Ж.

    Каракалпакский научно-исследовательский институт гуманитарных наук Каракалпакского отделения Академии наук

Калит сўзлар: ХХ асрнинг 60-80 йиллари, Бердақшунослик, Бердақнинг тарихий эпик асарлари: «Шажара», «Омонгелди», «Ойдос бобо», «Ерназарбий», «Хоразм», миллий насрий асарлари, анъанавий ва ўз муаллифлигидаги насрий асарлари, тарих ва тарихий достонлар, тарихий ҳақиқат ва бадиий ҳақиқат, Бердақнинг тарихий достонларида ҳақида баъзи фикрлар

Аннотация

Мақола XIX аср қорақалпоқ поэзиясининг буюк вакили, мумтоз адабиётимиз намояндаси Бердақ Ғарғабой ўғлининг тарихий-насрий асарлари тадқиқотига бағишланган. Дарҳақиқат ҳам мақолада келтирилганидек, Бердақ шоир фақат лирик асарлар ижодкори бўлиб қолмасдан, балки йирик хажмли достонлар, тарихий-насрий асарларнинг ҳам иқтидорли ижодкори ҳисобланади. Унинг «Омонгелди», «Ерназар бий», «Ойдос бобо», «Шажара», «Хоразм» сингари асарлари бунинг яққол исботи. Бу асарларида Бердақ XVIII-XIX асрларда қорақалпоқ халқи ҳаётида юз берган тарихий воқеалар орқали халқнинг озодлик, мустақиллик, озод ва обод ҳаёт ечириш, мустақил халқ, давлат, миллат бўлиб яшаш учун олиб борган кўп асрлик курашлари билан орзу-армонлари кенг ёритилган. Бу томондан Бердақ қорақалпоқларининг биринчи тарихчиси деб аталади. Бердақнинг тарихий-насрий асарларини тадқиқ этишнинг афзаллик томонлари билан бир қаторда Бердақнинг шундай асарларининг мустақилликкача ўрганилишига обзор берилган. Айниқса, ХХ асрнинг 60-80-йилларидаги Бердақшунослик илми мисолида Бердақнинг «Шажара» достонининг бошқача талқин этилиши ва Бердақнинг тарихий-эпик асарлари тадқиқоти бўйича қилиниши лозим бўлган ишлар белгилаб берилган, шу билан бирга муаммонинг ўрганилиши зарурлиги очиб берилган.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Айтматов Ч. Туў шоққы (Бердақ ҳаққында сөз). -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1987.

2. Базарбаев Ж. Бердақтың мийрасларын изертлеў мәселесине. // «Әмиўдәрья», № 12. 1975.

3. Базарбаев Ж. Бердақтың сиясий-жәмийетлик көзқарасларын изертлеў мәселелерине. // «Әмиўдәрья», № 1. 1966.

4. Базарбаев Ж. Халқымыз уллы Бердақ нәзеринде. / «Еркин Қарақалпақстан», № 147(18361). 2006, 7-декабрь.

5. Беляев И.А. Из преданий о Чингизхане / Протоколы заседания и сообщении Закаспийского кружка любителей археологии и истории Востока. –Ашхабад: 1917. Ч. III. Вып 4. (Бул басылымның көширмеси ҳәзир ӨзРИА Қарақалпақстан бөлими китапханасында сақланады. Қараңыз: Отдел редкий-34, инв.120905).

6. Бердақ. Таңламалы шығармалары. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1987.

7. Дәўқараев Н. Бердақ шайыр. Нөкис: ҚҚМБ, 1950; Усы автор. Шығармаларының толық жыйнағы. -Нөкис: “Қарақалпақстан”, 1979. Т. III; Басқа авторлар мийнетлери текстте көрсетилген.

8. Жапақов Н. Бердақ «Шежире»синиң жаңа нусқасы. / «Совет Қарақалпақстаны», № 50. 1972.

9. Жапақов Н. Бердақтың «Шежире»синиң жаңа нусқасы // Әдебиятымыз ҳаққында ойлар. -Нөкис: “Қарақалпакстан”, 1974. Б. 177-178.

10. Жапақов Н. Шығармалары. Биринши китап. (Илимий мийнетлери). -Нөкис: “Қарақалпақстан”, 1979. II Т.

11. Жапақов Н., Хамидов Ҳ. Бердақ шығармаларының қол жазбасы. // “Әмиўдәрья”, №8. 1972. 54-58-б.

12. Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII-ХIХ веках. -Ташкент: «Фан», 1968.

13. Каримов И.А. Асарлари. Тошкент: Ўзбекистон, 2000. Т.VII; 2004. Т. XII.

14. Каримов И.А. Жоқары мәнәўият – жеңилмес күш. -Тошкент: «Маънавият», 2008.

15. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. -Тошкент: «Шарқ», 1998.

16. Кедрина З.С. Пикири / Бердақ ҳаққында сөз. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1987.

17. Нурмухамедов М. Еще раз о непричастности Бердаха к написанию поэмы «Хорезма» // Вестник КК ФАН УзССР, № 2. 1975.

18. Пахратдинов Ә. Қарақалпақ шежиреси. -Нөкис: НМУ баспасы, 1984.

19. Протоколы Заседания и сообщении Закаспийского кружка любителей археологии и истории Востока. –Ашхабад: 1917. вып.4.

20. Сағитов И. Саҳра бүлбили. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1974.

21. Сағитов И. Саҳра бүлбили. (Қарақалпақ халқының уллы демократ шайыры Бердақтың өмири ҳәм творчествосы ҳаққында монография). -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1974.

22. Тилеўмуратов М. Қарақалпақ поэзиясы тарийхый дерек. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1997.

23. Хошниязов Ж. Бердақтың «Шежире»синдеги бир сюжет туўралы. // “Әмиўдәрья”, №6. 1987.

24. Шежире. Бердақ. Таңламалы шығармалар жыйнағы. Баспаға таярлағанлар: И.Сағитов. А.Каримов, А.Муртазаев. Арнаўлы редактор: И.Юсупов. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1977.

25. Шежире. Бердақ. Таңламалы шығармалары. Баспаға таярлағанлар: А.Каримов, Б.Қәлимбетов, А.Муртазаев. Арнаўлы редактор: Ә.Пахратдинов. -Нөкис: «Қарақалпақстан», 1987.

26. Юсупов О. И. А.Беляевтиң архиви ҳаққында. // «Әмиўдәрья», № 6. 1987. 101-102-б.