ÁDEBIYAT SABAQLARĺNDA SHĺǴARMALARDĺ BLUM TAKSONOMIYASĺ TIYKARĺNDA OQĺTĺW

1. Biliw dárejesi alınǵan maǵlıwmatlardı yadlaw hám tákirarlawdan ibarat. Talaba tiykarǵı túsiniklerdi, anıq faktlerdi, qaǵıydalardı úyrenedi hám olardı tákirarlay aladı. Birinshi basqıshta tema haqqında yamasa shıǵarma haqqında ulıwma túsinik payda boladı. Biliw dárejesi tiykarǵı dáreje dep qaraladı, olarsız keyingi modellerdi qurıw qıyın.

2. Túsiniw dárejesi. Bul jerde eń jaqsı mısal – tákirarlaw. Bul oqılǵan tekstti óz sózleri menen qayta aytıp berıw dep túsinilse úlken qátege jol qoyıladı. Bul eslep qalınǵan nárselerdi qayta qoyıp beriw emes, al túsinilgen nárselerdiń kórinisi bolıwı kerek, yaǵnıy tekstten úyrengenlerin jańa orınlarda qollana alıw, shıǵarma jazıwda tekstten alǵanların silteme sıpatında orınlı qollana alıw, onı óz pikirleri menen analizley alıwdı úyreniw. Sonday-aq, teoriya tiykarında tekst jaratıw, yamasa kerisinshe tekstti teoriyaǵa aylandıra alıw.

3. Qollanıw dárejesı. Bunda ózlestirilgen bilimlerdi basqa sharayatlarda qollana alıw túsiniledi. Ádebiy shıǵarmalardan alǵan sabaqların ómirlik tájiriybelerde qollana alıw, úyrengen sózlik qorı arqalı til baylıǵın arttırıp qálegen situaciyadan til baylıǵı, sózlerdi orınlı qollana alıwı sıyaqlı kónlikpelerin paydalanǵan halda shıǵıp ketiw múmkinshiligin úyreniw.

4. Talqılaw dárejesi. Ózlestirilgen bilimlerdi anıq sistemaǵa sala alıw. Bul shıǵarma haqqında, onıń syujet bóleklerin, qaharmanlardı, avtor hám qaharman poziciyasın talqılay alıw, kórkem súwretlew quralların anıqlaw, shıǵarmanıń temasın hám ideyasın ajirata alıw, óz pikirleri menen jantasa alıw kónlikpelerin qáliplestiriw dárejesi bolıp esaplanadı.

5. Ulıwmalastırıw dárejesi. (Sintez) Bunda oqıwshınıń ádebiyattan alǵan bilimleri tiykarında ózbetinshe bir nárseler dórete alıw, kishi dóretiwshilik jumısların (bayan, shıǵarma jumısı, referat, ádebiy keshelerge scenariy) jaza alıw qábileti rawajlandırıladı.

6. Bahalaw dárejesi. Oqıwshı bul dárejeni iyelew arqalı qanday da bir waqıyalarǵa, situaciyalarǵa, kórkem shıǵarmalarǵa baha beriwi, olardıń kórkem ortalıqta tutqan ornına baha bere alıw hám pikirlerin awızeki hám jazba túrde erkin bayanlay alıw, shıǵarma boyınsha óziniń juwmaqlawshı pikirlerin ayta alıw kónlikpesin iyelewi názerde tutıladı. Joqarıda atap ótilgen kriteriyalardiń barlıǵı mámleketlik bilimlendiriw standartlarında belgili dárejede atap ótilgen, biraq mektep pitkeriwshileriniń kopshiligi tek biliw dárejesinde qalıp ketken, buǵan sabaqlardıń tek biliw dárejesi fonında alıp barılıwı, erkin pikirlew hám dóretiwshiliktiń derlik paydalanılmawı sebep boladı. Bunnan keyingi basqısh affektiv jónelis bolıp, bul jónelis sezimlerge tiykarlanadı. Yaǵnıy oqıwshı kórkem shıǵarmanı úyreniw barısında kognitivlik basqıshtan ótkennen soń, shıǵarma qaharmanlarınıń halatın seziniwi, onıń ornına ózin qoyıp kóriwi, quwanısh hám túskinlik halatların seziniwi hám usılardan kelip shıqqan halda ómirge baha beriwdi úyreniwdi názerde tutadı. Mısalı, hár bir oqıwshı shıǵarma qaharmanlarına hártúrli baha beriwi múmkin, qaysıbir oqıwshı biz unamsız dep qabıl etetuǵın personajǵa óz sezimlerine qarap jaqsı múnásibette bolıwı, yaki kerisinshe unamlı qaharmanlarǵa keri kózqarasta bolıwı múmkin. Bunda heshbir oqıwshınıń pikiri qáte dep esaplanbawı tiyis, eger oqıwshı óz pikirin óz sezimlerinen kelip shıqqan halda dálillep bere alsa, oqıtıwshı usı processti oqıwshıda qáliplestire alsa, sabaq affektiv jónelisi boyınsha maqsetine jetken dep esaplanadı. Keyingi basqısh psixomotor- bul dárejege jetiw ushın oqıtıwshı tárepinen oqıwshılar aldıńǵı eki dárejege basqıshpa-basqısh tayarlanǵan bolıwı zárúr, kórkem shıǵarmalardı talqılap úyrengen, shıǵarmaǵa baha bere alıw basqıshınan ótken oqıwshıdan endi ózi erkin shıǵarma dórete alıw kónlikpesin qáliplestiredi. Oqıwshı aldıńǵı teoriyalarǵa jańasha kózqaraslar bildirip, hátte olardı ózgertiwge hám rawajlandırıwǵa qaratılǵan óziniń jańa pikirlerin bere baslaydı. Joqarıda aytılǵan pikirlerdiń ámeldegi kórinisi sıpatında orta mekteptiń 9-klasında T.Qayıpbergenovtıń ―Maman biy ápsanası‖ romanınan berilgen úzindini úyreniw úlgisin kórip shıǵamız. Avtordıń ómirbayanı haqqında maǵlıwmat berip waqıttı kóp joǵaltıp otırmaw ushın oqıwshılarǵa úyde oqıp keliw tapsırıladı. Sabaqta tek trilogiya janrı haqqında, ―Qaraqalpaq dástanı‖ trilogiyası úsh kitaptan ibarat ekenligi, búgingi sabaqta usı shıǵarmanıń birinshi kitabi ―Maman biy ápsanası‖nan úzindi uyreniliwi haqqında atap ótiliwi jeterli boladı. Oqıtıwshı oqıwshılarǵa úzindini ózi oqıp beredi hám oqıw barısında oqıwshılarǵa ózlerine unaǵan qatarlardı, túsiniksiz sózlerdi hám qaharmanlar atlarınıń astın qálem menen sızıp otırıwı kerekligi túsindiriledi. Úzindini oqıw ushın 10 minut jetkilikli boladı. Oqıwshılar tekst penen tanıstı, tekst haqqındaǵı dáslepki pikirler payda boldı. Olar endi shıǵarma avtorınıń kim ekenligi, shıǵarma ne haqqında ekenligi, qaharmanları haqqında maǵlıwmatqa iye. Bul taksonomiyanıń biliw dárejesi orınlanǵanlıǵın bildiredi. Túsiniw dárejesin qáliplestiriw ushın oqıwshılardıń pikirleri tıńlanadı, ―Úzindi ne haqqında eken, siziń pikirińiz?‖ degen soraw qoyıladı. Biraq bul soraw onıń mazmunın qaytalap aytıw degeni emes, kerisinshe shıǵarma haqqındaǵı oqıwshınıń óziniń pikirleri bolıwı kerekligin túsindirip ótiw kerek. Mısalı, oqıwshı bul sorawǵa ―Shıǵarma qaraqalpaq xalqınıń biy saylaw dástúri, biyler arasındaǵı ala awızlıqtıń kishkene bir kórinisin kórsetiw, xannıń turaqsızlıǵı, maqtanshaqlıǵı, jas óspirimlerdiń danalıǵı, sonıń menen birge tez juwap hám shıdamsızlıǵı, olardıń jas ózgesheligine baylanıslı minez-qulqın da ashıp beriwge qaratılǵan‖- degen sıyaqlı juwaplardı berse, túsiniw dárejesi qáliplestirilgen bolıp esaplanadı. Qollanıw dárejesi basqıshında oqıwshılarǵa tekstti oqıwdan aldın berilgen tapsırma esine salınadı. Qálewshi oqıwshılarǵa ózleri sızǵan qatarlar oqıtıladı hám bul qatarlardı ne ushın tańlap alǵanlıǵı soraladı hám oqıwshı bunı talqılap beriwi kerek. Mısalı, oqıwshı úzindidegi “-Xanımız, ruxsat etseńiz,-dep Maman jáne tikeydi. –Bálkim, berilip atırǵan juwaplar durıs shıǵar. Biraq bunday sorawlarǵa juwap beriw ushın oylanıw az. Kóp jasaǵanlar biler, bálkim. Menińshe adamdı qulaq azdırsa kerek, xanımız. –Juwabıń maqul, balam,-dedi xan birden. –Men haqqındaǵı shuǵıl gáplerge erseńiz azıp ketesiz. Bárekella, Orazan ulı,-dep maqulladı otırǵanlar.” [4.109] degen abzactı sızǵan hám ózine usı dana juwaptan belgili bir tárbiya alǵanlıǵın, keleshekte usı nárseni eslep qalıwı kerekligin túsingen, sonday-aq xannıń Mamannıń juwabın óziniń paydası ushın durıs qabıl etkenligin, negizinde Mamannıń názerde tutqanı basqa nárse ekenligin ańlay alǵan oqıwshı, qollanıw basqıshın da durıs ózlestirgenin anıqlaw múmkin. Talqılaw darejesi basqıshı joqarıdaǵı úsh dárejege qaraǵanda mektep oqıwshıları ushın biraz qıyınshılıq tuwdıradı, sebebi bunda bastan ayaq talqıǵa tartılıwı, ideyası, teması, qaharmanlarǵa sıpatlama beriliwi, kórkem súwretlew quralları tabılıwı tapsırma etip beriledi. Bundaǵı oqıwshılar ushın eń qolaylı tapsırma hár qatarǵa qaharmanlar bólip beriliwi (xan, Murat shayıq, Maman biy, Esengeldi, Allayar, Amanlıq) olarǵa minezleme beriw tapsırma qılınıwı múmkin, 10 minut waqıt beriw jetkilikli. Sonıń menen birge, teksttiń ishindegi bir abzactı alıp, sol abzacqa ózleriniń qatnasın, pikirlerin qısqa jazıwdı tapsırıwǵa boladı. Mısalı, “Juma. Jurt bul kúndi isenimsizlik penen kútti. Sebebi, bul jerdiń hawası ózgermeli. Jaz ba, qıs pa, jıldıń qaysı máwsimi bolıwına qaramastan, kún ózgerip sala beredi. Jazda da alasapıran dawıl turadı. Alıs jaqlardan shań ákeledi, kóz ashtırmaydı yamasa jawın boladı, suwdan kiyimleriń etińe jabısıp, tislerińe shań kiredi. Eldiń xanı Ǵayıp xannıń minezi de usı jerdiń tábiyatına megzes. Qápelimde ózgeredi. Usı jerdiń urıǵınday sál epkinge qıysayıp sala beredi. Sonıń aldın alıw kerek.” [4:105]. “Ne ushın jurt bul kúndi isenimsizlik penen kútti?‖ sıyaqlı oqıwshını oylanıwǵa májbúrleytuǵın sorawlar, sonday-aq ―Avtor awıldıń tábiyatı menen xannıń minezlemesin ne ushın bir-birine salıstırıp súwretledi, óz pikirleriniz benen dálilleń‖ degen tapsırmalar beriliwi maqsetke muwapıq boladı. Usınday tapsırmalar oqıwshılardı tekst ústinde islewge, oylanıwǵa, onı talqılawǵa, eń áhmiyetlisi jeke pikirlerin jazba bayanlawǵa baǵdarlaydı. Mine usı kónlikpelerdiń oqıwshıda qáliplese baslawı tórtinshi dárejeniń orınlanıwına tiykar jaratadı. Sintezlew yamasa ulıwmalastırıw dárejesinde uzindide berilgen xan sorawları hám juwaplardıń barlıǵın terip jazıwı hám usı pikirlerge ózleriniń qarama-qarsı yamasa tárep pikirlerin bildirip kishi kólemli esse jaratıw múmkin. Yamasa jenilirek tárizde bılayınsha soraw qoyıwǵa boladı. Úzindide berilgen xannıń sorawlarına siz qalay juwap bergen bolar edińiz? Ne ushın? Maman biydiń jeńiske erisiwin qalay bahalaysız, búgingi jaslar menen sol dáwir jaslarınıń sóylewi arasında qanday parq bar dep oylaysız yamasa xannıń unamlı táreplerin kóre aldıńız ba, bul boyınsha pikirlerinizdi bildiriń sıyaqlı sorawlar hám olarǵa pikirlerin shártli túrde jazba bayanlawın tapsırma etip bergen maqsetke muwapıq boladı, sebebi pikirdi awızsha beriwge qaraǵanda jazba jetkeriw biraz quramalı hám kóp waqıtta meńgeriledi. Búgingi kúndegi ámelge engizilip atırǵan PISA testlerinde barlıq sorawlarǵa pikirdi jazba beriliwi talap etiledi. Bahalaw dárejesinde oqıwshı shıǵarma haqqındaǵı pikirlerin juwmaqlastıradı, kerek bolsa avtordıń jibergen qáte-kemshiliklerin, erisken tabısların óz poziciyasin tutqan halda bahalaydı. Affektiv basqıshta shıǵarma waqıyaları, qaharmanları ózleriniń jeke ómirleri menen salıstırılıwı, ishki sezimlerinen kelip shıqqan halda ózleri qálegeninshe baha beriwge sharayat jaratıladı. Psixomotor -bul eń quramalı basqısh bolıp, bunda úyrenilgen tekst yamasa shıǵarma boyınsha oqıwshı jeke dóretiwshilik jumıs isleydi, ilimiy maqala yamasa, ádebiy sın maqala jazıw sıyaqlı jumıslardı orınlaydı. Biraq, bul dáreje mektep oqıwshılarınıń barlıǵınan talap etiliwi orınsız. Bul dáreje bir sabaq yamasa bir sherek dawamında emes, jıl yamasa jıllar dawamında qáliplestiriliwi múmkin. Juwmaqlastırıp aytqanda, Blum taksonomiyası sabaqlarda ápiwayıdan quramalıǵa qaray basqıshpa-basqısh ótiw, oqıwda hám úyreniwde oqıwshılardıń maqsetti durıs belgilew, tapsırmalardı sistemalı túrde orınlaw hám eń tiykarǵısı bilimlendiriw hám jámiyetke zárúr bolǵan erkin pikirli oqıwshılardı tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye. Ádebiyatlar 1. Йўлдош Қ., Йўлдош М. Бадиий таҳлил асослари.- Тошкент: 2016. 305-б. 2. Qomus. INFO. Onlayn ensiklopediya. 3. https://ru.wikipedia.org/wiki. Википедия. Свободная энциклопедия. 4. Mámbetnazarov T., Bekbergenova Z., Mambetniyazova Z. Ádebiyat. 9-klass ushın sabaqlıq. -Nókis: «Bilim», 2019, 304-b.