TALABALARDA TEXNIKALÍQ HÁM TEXNOLOGIYALÍQ KOMPETENCIYALARDÍ QÁLIPLESTIRIW USÍLLARÍ

1. Baslanǵısh dárejeli kompetenciya diagnostikası- birinshi basqıshta talabalardıń texnikalıq hám texnologiyalıq pánler boyınsha házirgi waqıttaǵı bilim, kónlikpe hám ilimiy tájiriybe dárejeleri anıqlanadı. Bul oqıw procesinde talabalardıń individual ózgesheliklerine sáykeslendiriw hám keyingi rawajlanıw baǵdarların anıqlaw imkaniyatın beredi.

2. Anıq usıllardan paydalanǵan halda teoriyalıq tayarlıq -bul basqıshta talabalarǵa texnikalıq hám texnologiyalıq pánniń tiykarǵı ózgeshelikleri boyınsha teoriyalıq túsinikler beriledi. Keys metodı, debatlar, aqılıy hújim sıyaqlı aktiv pedagogikalıq usıllarınan paydalanıw, materialdı tereń qabıllaw hám sın kóz-qarastan pikirlewdi rawajlandırıw imkaniyatın beredi.

3. Zamanagóy texnologiyalardan paydalanǵan haldaǵı ámeliy jumıslar - bul basqıshta alınǵan bilimlerdi ámeliyatta qollawǵa ayrıqsha itibar qaratıladı. Talabalar zamanagóy texnologiyalıq qurallar hám usıllardan paydalanǵan halda real turmıstaǵı joybarlar ústinde isleydi. Bul tek teoriyalıq bilimlerdi bekkemlewge járdem berip qoymastan, ámeliy kónlikpelerdi de rawajlandıradı.

4. Pikirlew hám óz-ózin bahalaw-ámeliy tapsırmalar orınlaǵannan soń talabalar óz jumısların talqılaydı, áhmiyetli sheshimler hám rawajlandırıwdı talap etetuǵın baǵdarlardı anıqlaydı. Pikirlew, ózin-ózi talqılaw hám jetilistiriw qábiletin qáliplestiriwge járdem beredi, bul bolajaq oqıtıwshı ushın zárúrli qábiletler bolıp tabıladı.

5. Bilimlerdi integraciyalaw hám sistemalastırıw - juwmaqlawshı basqıshta talabalar ózlestirgen bilim hám kónlikpelerdi quramalı pánler arqalı máselelerdi sheshiwde qollanadı hám jámlestiredi, sistemalastıradı. Bul basqıshta kásiplik iskerliginiń tolıq sáwlelendiriwin qáliplestiriwge múmkinshilik beredi hám innovciyalıq pikirlew qábiletin rawajlandıradı. Bul metodologiya teoriya hám ámeliyat arasındaǵı tıǵız baylanıstı názerde tutadı hám talabalardıń zamanagóy texnologiyalıq resurslardan aktiv paydalanıwına qaratılǵan. Bunda tek ǵana materialdı tereń úyrenip qalmastan, bálki oqıwshılarda keleshekte kásiplik iskerlik ushın zárúr bolǵan kónlikpelerdi rawajlandıradı. Metodikanı ámelge asırıwdıń tiykarǵı principi hár bir talaba menen individual jumıs júrgiziw bolıp, onıń jeke qızıǵıwshılıqları, tayarlıq dárejesi hám biyimligin esapqa alıwǵa múmkinshilik beredi. Buǵan tálim procesiniń sáykesligi, oqıw materiallar hám tapsırmalar hár bir talabaǵa sáykeslestiriw qábileti sebepli erisiledi [3]. Bul metodikanıń oqıw procesine engiziliwi oqıtıwshılardan tek ǵana texnikalıq hám texnologiyalıq pánler boyınsha tereń bilimge iye bolıwdı emes, al zamanagóy pedagogikalıq texnologiyalar hám oqıtıw usılların da puqta iyelewdi talap etedi. Bunnan tısqarı, oqıw procesinde bolajaq oqıtıwshılardıń tez ózgerip turıwshı texnologiyalar sharayatında kásiplik iskerliktiń tiykarǵı shárti bolǵan úzliksiz bilim beriw hám ózin-ózi jetilistiriw tayarlıǵın qáliplestiriwge itibar beriw zárúrli bolıp tabıladı. Bul arnawlı texnikalıq bilimlerdi iyelewdi, jańa informaciyanı erkin izlew, talqılaw hám ámelde qollaw, sonıń menen birge, jańa texnologiyalıq tendenciyalarǵa iykemlesiw kónlikpelerin rawajlandırıwdı da názerde tutadı. Tálim procesinde zamanagóy texnologiyalıq sheshimlerden paydalanıwǵa baǵdarlanǵan texnologiyalıq tálim oqıtıwshıları ushın metodikalıq usınıslar islep shıǵıw, izertlew jumıslarınıń áhmiyetli buwınına aylanbaqta. Oqıw rejesine dástúrlew tiykarları, sanlı ásbap -úskeneler menen islesiw hám kompyuterde modellestiriwden paydalanıw boyınsha modellerdiń kiritiliwi, bolajaq qánigelerge, alǵan bilimlerin mektep ámeliyatında elede nátiyjeli qollaw imkaniyatın beredi. Solay etip, texnikalıq hám texnologiyalıq pánlerdi bakalavriat tálim procesine integraciyalaw kompleksli jantasıwdı, atap aytqanda, oqıtıwdıń adekvat usılların islep shıǵıwdı, oqıw programmaların zamanagóy talaplarǵa sáykeslendiriwdi hám oqıw procesiniń sapası hám nátiyjeliligin asırıw ushın innovaciyalıq texnologiyalardan paydalanıwdı talap etedi. Bolajaq texnologiyalıq tálim oqıtıwshılarınıń texnikalıq hám texnologiyalıq kompetenciyasın qáliplestiriwge qaratılǵan oqıtıw metodları natiyjeliligin bahalaw kózqarastan, talabalardıń kásiplik tayarlıq dárejesin jeterli dárejede sáwlelendire alatuǵın kriteriya hám kórsetkishlerdi, sonıń menen birge, alınǵan nátiyjelerdiń obektivligin, isenimliligin támiyinleytuǵın usıllar hám bahalaw quralların anıqlaw zárúrli áhmiyetke iye [4]. Texnikalıq hám texnologiyalıq kompetenciyanı bahalaw ushın hár qıylı usıllardan paydalanıw múmkin, bunda test, talaba portfoliosın talqılaw, jobalastırıw hám izertlew jumıslarınıń orınlanıwın bahalaw, sonıń menen birge, oqıw procesi hám talabalar iskerligin monitoring etiw imkaniyatın beretuǵın zamanagóy sanlı texnologiyalar qurallarınan kúndelikli turmısta paydalanıw múmkin. Bolajaq texnologiyalıq tálim oqıtıwshılarınıń texnikalıq- texnologiyalıq kompetenciyasın rawajlandırıwda bilimlendiriw mekemeleri hám islep shıǵarıw kárxanaları arasındaǵı sherikliktiń áhmiyetine itibar qaratıw lazım. Bul sheriklik oqıw dástúrleriniń aktuallıǵın támiyinlew hám talabalarǵa búgingi miynet bazarı talaplarına juwap beretuǵın ámeliy kónlikpelerdi iyelew múmkinshiligin támiyinlewde zárúrli áhmiyetke iye. Bunday sherikliktiń tiykarǵı maqsetleriniń biri talabalardıń óndiriste ámeliyat hám ámeliy shınıǵıwların ótkeriw, oqıw kursları hám joybarların ámelge asırıwda taraw qánigeleriniń qatnasıwın óz ishine alǵan qospa tálim dástúrlerin islep shıǵıw, sonıń menen birge, zamanagóy texnika hám texnologiyalardan paydalanıwdı támiyinlewden ibarat. Bunday qatnasıqta bolıw talabalarǵa teoriyalıq bilimlerdi ámeliyatda qollay alıwdı tereńirek túsiniwdi támiyinlep qoymastan, olardıń kásiplik iskerligi nátiyjeliligi ushın zárúrli bolǵan kónlikpelerdi qáliplestiriwge múmkinshilik beredi. Oqıw dástúrlerin jańalaw hám jetilistiriw, olardı miynet bazarı hám texnologiyalıq rawajlanıwdıń ózgerip turıwshı talaplarına sáykeslendiriwge járdemlesiwshi ilimiy oraylar hám tarawdıń wákilleri arasında bilim hám tájiriybe almaslawdı jolǵa qoyıw sherikliktiń zárúrli baǵdarı bolıp esaplanadı. Kárxanalar, óz gezeginde, maman qánigelerge iye bolıp, bolajaq xızmetkerlerdi tayarlaw procesine tásir kórsetiw múmkinshiligine iye, bul bolsa olardıń básekige shıdamlılıqtı hám innovaciyalıq rawajlanıwda zárúrli faktorı bolıp tabıladı. Bilim beriw mekemeleri hám islep shıǵarıw kárxanaları arasında nátiyjeli sheriklikti ámelge asırıw ushın qospa oqıw hám ilimiy oraylar, professional forum hám konferenciyalar shólkemlestiriw, sonıń menen birge, bilimlendiriw mekemelerin finanslıq hám materiallıq- texnikalıq jaqtan támiyinlew mexanizmlerin islep shıǵıw sıyaqlı bir qatar ilajlar, joybarlar hám pikirler usınıs etilmekte. Biraq, bunday sherikliktiń abzallıqlarına qaramastan, bir qatar tosıqlar bar, atap aytqanda, bilimlendiriw mekemeleri hám islep shıǵarıw kárxanalarınıń maqset hám wazıypalarındaǵı ayırmashılıqlar, basqarıw hám byurokratlıq tosıqlar, sonıń menen birge, sheriklikti ámelge asırıw ushın qarjı resurslarınıń jetispewshiligi. Bunday tosıqlardı saplastırıw bul proceste qızıǵıwshılıqqa iye táreplerdiń aktiv jumısı tiykarınan nátiyjeli baylanıs mexanizmlerin islep shıǵıw, basqarıw, tártip-qaǵıydalardı ápiwayılastırıw hám qarjı kirgiziw ushın xoshametlewdi engiziwdi talap etedi. Juwmaqlaw hám usınıslar. Solay etip, bilimlendiriw mekemeleri hám islep shıǵarıw arasındaǵı sheriklik bolajaq texnologiyalıq tálim oqıtıwshılarınıń texnikalıq hám texnologiyalıq kompetenciyasın rawajlandırıw, zamanagóy texnologiyalıq dúnya tálim dástúrleriniń aktuallıǵı hám ámeliy baǵdarın támiyinlew, talabalardıń kásiplik kónlikpelerin qáliplestiriw hám olardı kásip-ónerge tayarlawdıń nátiyjeliligin arttıtıwda zárúrli orın iyeleydi. Juwmaqlap aytqanda, texnikalıq hám texnologiyalıq kompetenciya bilimlendiriw tarawında rawajlanǵan ellerdiń tájiriybesi hám standartların integraciyalawǵa járdem etiwshi bolajaq texnologiyalıq tálim oqıtıwshıların tayarlaw sapasın asırıwda jańa baǵdarlardı ashadı. Bul oqıw procesine tásirin tiygizip qoymastan, talabalarǵa erkin pikirlew, mádeniyatlar aralıq kompetenciyanı hám xalıq aralıq jámáátlerde islesiwge tayarlıǵın rawajlandırıwǵa tásir etedi. Ádebiyatlar 1. Борисов А.В. Повышение качества технико-технологической подготовки будущих учителей технологии (на примере обучения токарной обработке конструкционных материалов) [Текст]: дис....канд.пед.наук: 13.00.02. – Сыктывкар: 2003. –С. 133. 2. Абдуллаева К.М. Махсус фанларни ўқитишда бўлажак ўқитувчиларнинг касбий билим ва кўникмаларини шаклланти- ришнинг методик асослари: Дис. ... пед. фан.ном. -Т.: 2006. 182-б. 3. Муслимов Н.А. ва бошқалар. Касб таълими ўқитувчиларининг касбий компетентлигини шакллантириш технологияси. —Т.: «Fan va texnologiya», 2013, 128-б. 4. Сергеев А.Н. Технологическая подготовка будущих учителей в контексте парадигмальной трансформации образования (на примере специальности: 050502.65 - технология и предпринимательство) [Текст]; дис. ... д- ра пед. наук: 13.00.08 / А.Н. Сер- геев - Тула, 2010. - 468 с. - РГБ ОД 71 02- 13/13-Х.