TÚRK XALÍQ ERTEKLERI HÁM ONÍŃ QARAQALPAQ FOLKLORÍNA BAYLANÍS MÁSELELERI

1. Dáwler túrk ertekleriniń tipik formalarına kiredi, bul sóz iran tilinen alınǵan bolıp, ol úlken formaǵa iye bolǵan maqluqtı ańlatadı; ayırım syujetlerde ol adam qálpine dónip otıradı; kópshilik jaǵdaylarda adamxor (Evropa erteklerindegi kannibal) sıpatında beriledi; ol aspanda ushıp júriwshi; ayrım waqıtları dáw janınıń ekinshi bir zatqa ǵárezliligi, yamasa basqa jerde saqlanıwı; onıń qırq kún, qırq tún uyıqlawı; hár awqatlanǵanda esap-sansız qoydı jalmap jewi; dáwdiń taw úńgirlerinde esap-sansız sıyqırlı ǵáziynesiniń bolıwı; dáwdiń anasınıń beli búgilgen, mańlayı qırq jıyrıq, hiylekerlikten aldına hesh-kim shıǵa almaytuǵın mástan mama ekenligi menen xarakterlense; dáwlerdiń jasaw ornı úlke saraylar ekenligi, ol saraylardıń ishi shıraylı bezetilgenligi, dógereklerinde tań qalarlıq bulaq, qudıq suwlarınıń aǵıp turıwı, onıń dógeregi adam kórmegen dárejedegi baǵlar menen qorshalǵanlıǵı, baǵlarda ájayıp quslardıń sayrap turıwları súwretlenedi.

2. Periler, onıń dáwlerden parqı ol hayal-qız qálpinde sáwlelenedi, olar ertek qaharmanların tasqa, haywanǵa aylandırıw qúdiretine iye bolıp, jaqsılıq názeri túsken waqıtlarında óz ornına qaytaradı; ol ertek qaharmanları kózine kórinbes, ertek qaharmanları menen jaqsı qatnasıqta bolǵan jaǵdayda oǵan úsh túrli zat beriwi, ol zattı ertek qaharmanları basına is túsken payıtları periniń aytqanınday etip paydalansa, sol waqıtta periniń tez járdemge jetip barıwları menen parıqlanadı. Túrk erteklerindegi perilerde dáwler sıyaqlı unamlı hám unamsız obrazlarǵa ajıratıladı, bul tárepinen dáw hám periler erteklerdegi waqıyanıń pisip rawajlanıwı, tamamlanıwına baylanıslı bolıp keledi.

3. Erteklerdegi jáne bir ataqlı bir tulǵa bul mástan mama yamasa jádúger kempir, ol dáw, perilerden better qorqınıshlı bolıp keledi, sebebi, ol kópshilik erteklerde sıyqırlılıq, jalatayshılıq xarakterinde berilip, kewli dúziw adamlardı joldan shıǵarıw, aldawshılıq, ótirikti ras qılıp ertek qaharmanların qolǵa túsiriw, ulıwma adamzatqa, átiraptı qorshaǵan ortalıqqa jamanlıq islewdi ózine máp kórgen obrazlarda ushırasadı.

4. Sıyqırlı qus, Sumuran qusı, yamasa, Zumrad qusı túrk erteklerinde bas orınlardı iyelep, onıń tórkini iran mifologiyasındaǵı Simurg qusına barıp tayaladı, ol erteklerdegi unamlı obrazlarǵa járdem beredi; jer astında qalıp qoyǵanlardı, jer ústine shıǵaradı, qıyınshılıq kórgenlerge óz másláhátin beredi; ertek qaharmanlarınıń dáwdi jeńiwine, jádúger kempirdiń aldawınan shıǵıwına hám t.b. jamanlıqlardan qutılıwına múmkinshilik jaratadı, jaqsılıq hám miriwbetshiliktiń tárepin jaqlaydı. 5. Sıyqırlı dárwish, yamasa, Arab atamasında ushırasatuǵın obraz. Onıń túrk ertekleri mazmunında ózine tán atqaratuǵın xızmeti bolıp, ertek qaharmanlarınıń járdemshisi, ayırım jaǵdaylarda, joqarı dárejeli sıyqırlı maqluqlardıń xızmetkeri sıpatında da kemnen-kem ushırasıp turadı, onıń sırtqı kórinisi boyınsha, eger ol sóylegende onıń bir erni aspanda, ekinshi erni jerde kóriner eken. Sıyqırlı dárwish Arab túrk erteklerinde «wax» atına iye bolıp, ol óz atın esitkende jer astınan, qudıq ishinen, taw artınan sekirip shıǵadı.., kópshilik syujetlerde kámbaǵallıqtan, azap-aqıretlerden sharshaǵan adamlarǵa járdem beriw menen óz xızmetin atqaradı. Bul obraz boyınsha tómendegishe syujet bar: (21-ertek «Shopan balası») Bir kúni bir kámbaǵal adam azap-aqıretlerden sharshaǵanınan azapqa shıdamay «wax» dep gúrsingen eken, dárriw onıń aldında Sıyqırlı dárwish Arab payda bolıp kámbaǵal qorqıp ketedi hám onı shaqırmaǵanın aytıp jalbarınıp baslaydı, sonda Arab óz atınıń «wax» ekenligin, atın esitip, dárriw járdemge kelgenligin túsindirgen eken. Arabtıń wazıypası erteklerde kámbaǵallarǵa, azap-zorlıq kórgenlerge járdem beriwden ibarat bolǵan, ol túrk erteklerinde aq saqallı, aq kiyimdegi uzın boylı, qolında hasası bar adam sıpatında kórinse, ekinshi bir syujetlerde saqal-murtı joq kál adam formasında da ushırasadı. Usı táreplerine qaray otırıp túrk ertekleriniń barlıq sıyqırlı tulǵaları ertektiń jaqsı tamamlanıwına háreket etedi. Joqarıda …ertekler dúnyası ózine tán mazmunǵa, ózine tán formaǵa iye málim bir folklor janrı… dep aytıp ótkenimizdey túrk ertekleriniń baslanıwı, juwmaqlanıwı dúnya erteklerindegidey: «Bir bar eken bir joq eken, burınǵı ótken zamanda…» -dep baslansa, juwmaqlanıwı «…muradı maqsetine jetipti» - dep tamamlanadı. Mısalda keltirilgen túrk erteklerindegi dáw, peri, mástan mama yamasa jádúger kempir obrazı qaraqalpaq folklorı dastanlarında hám erteklerinde de ushırasadı. Sıyqırlı qus, Sumuran qusı yamasa Zumrad qusı hám Sıyqırlı dárwish yamasa Arab atamasında ushırasatuǵın obraz túrk erteklerinde jaqsılıq tárepin alıwshı hám onı qollap-quwatlawshı sıpatında berilse, qaraqalpaq folklorı dastanlarında hám erteklerinde quslar: «Baxıt qusı», «Áwmet qusı» atamalarında, al Sıyqırlı dárwish, yamasa Arab atamasında ushırasatuǵın obrazı biziń dástan, erteklerimizdegi «Qırq Ǵayıp shilten erenler», «Úshjúz alpıs áwliye babam», «Qıdır ata» obrazları menen sáykeslenip, túrk erteklerindegi obrazlardıń parallel formasında birdeylikte keledi, biraq túrk erteklerindegi súwretleniwlerge qaraǵanda qaraqalpaq folklorında bul úsh obrazdıń beriliwi, kórkemligi, obrazlardıń túr-túsiniń, xarakteriniń sıpatlanıw ózgesheligi, syujetlerdegi psixologiyalıq jaǵdaylar menen tıǵız baylınısta keń túrde ádebiy reńde bayanlawlar menen berilgenligi, ulıwma súwretlewlerdegi ayrıqshalılıǵı menen seziledi. Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, folklorındaǵı kóp ǵana ádebiy-folklorıq baylanıslardıń genezisi boyınsha syujetlik uqsaslıqlar, tipologiyalıq jaqınlıqlardıń bar ekenliginiń gúwası bolamız. Ádebiyatlar 1. Мақсетов Қ. Қарақалпақ әдебиятының туўысқан халықлар әдебияты менен байланысы. –Нӛкис: «Қарақалпақстан», 1987. 2. Дмитриева Н.К. Турецкие народные сказки. –Л.: «Художественная литература». 1939. 3. Жирмунский В.И. Сравнительно-историческое изучение фольклора. В кн.: Сравнительное литератураведе- ние. –Л.: 1979. -С. 189.