KISHI MEKTEP JASINDAǴI OQIWSHILARDIŃ ANA TILI SABAQLARINDA KLASTAN TIS JUMISLARDI SHÓLKEMLESTIRIW

1. Tayarlıq basqıshı. Ol birinshi klastıń sawat ashiw dáwirine tuwrı keledi. Oǵan sabaqtıń bir bólegi 17-20- minut ajıratılǵanlıǵı ushın klastan tıs shınıǵıwı dep júritiledi. Oniń ózine tán qásiyetleri sonda oqıtıwshı shıǵarmanı ózi tańlaydi. Shıǵarmanıń kishi kólemde bolıwınan hám basqa kitap tańlaw ózgesheliklerine itibar beredi. Shiǵarmanı muǵallmniń ózi oqıp beredi. Oqıwshılar shıǵarmanı tıńlawǵa esitkenleri haqqında pikir júritiwge olarǵa ápiwayı ǵana pikir beriwde shiǵarmanıń jazılıwınıń sáykesligin anıqlawǵa shıǵarma mazmunın sóylep beriwge úyretiledi. Bul basqıshta oqıwshılar oqıw gigienasi hám kitapqa qanday múnásibette bolıw menen tanısadı.

2. Baslanǵısh basqısh. Bul birinshi klastıń ekinshi yarım jıllıǵına tuwrı keledi. Bul basqıshta háptede bir márte 45- minutlıq sabaq shólkemlestiriledi. Shıǵarmanı oqıwdan aldın, oqıwshılar shıǵarmanıń atı hám avtorı menen tanısadı. Súwretlerdi tamashalaydı dápterlerine ol haqqında ápiwayi etip shıǵarma avtorı hám onıń atın jazadı. Tańlanǵan shıǵarma jaqsı oqıytuǵın oqıwshı ǵa arnalǵan tayarlıqtan soń oqıtıladı Shıǵarmanıń ańsat oqıtılatuǵın orınların bos oqıytuǵın oqıwshılarǵa oqıtıwı da múmkin. Bul olarda oqıwǵa degen qızıǵıwshılıq oyatadı. Bul basqıshta oqıwshılar hár qıylı túrde buwınlap oqıydı sonıń ushın muǵallim hár bir oqıwshı ǵa jeke (individual) túrde qatnas jasawı kishi kitap oqıwshınıń kitaptı ózinshe oqıwǵa úyretıwı lazim. Tiykarǵı basqısh. Bul basqısh 2-4-klaslarǵa tuwrı keledi. Bul dáwirde oqıwshılardıń oqıw kónlikpeleri bekkemlenedi. Bunda oqıwshılardıń klastan tıs qari oqıǵanları bahalanadı. Bahalawda dástúr talaplarına tiykarlanadı. Oqıǵan kitaplarınıń sipatlılıǵın ózlestiriwine muǵdarına oqıǵan kitabına múnáásibet bildire alıwına itibar beriledi. Bunda oqıwshılar turaqlı túrde temaǵa baylanıslı bir neshshe shıǵarmalardı oqıp keledi. Bulardıń ayrım jerlerin tásirli etip oqip beredi. Oqıǵan shıǵarmaların óz-ara salıstıradı [2:58]. Klastan tıs oqıwdıń basqıshları dástúr talapları tárbiyalıq wazıypaları oqıwshılardıń qızıǵıyashılıqları menen belgilenedi. Máselen: Tayarlaw basqishinda kishi kólemdegi shıǵarmanı oqıtıwshı oqıp berse oqıǵanları háqqında sáwbet qayta sóylep beriw ótkerilse, baslanǵısh basqıshta pútkil klass oqıwshıları bir kitap penen bir qıylı kitap penen támin etiledi. Barlıq oqıwshılar bir tema ústinde isleydi. Bunda bir jazıwshı yaki bir temadaǵı shıǵarmalar kórgizbesi shólkemlestiriledi. Shıǵarma ishinde oqıwshı ǵa tapsırılıwı, albomlar tayarlanıwı kinofil`m, diafilimler úzindileri kórsetiliwi hám shıǵarma mazmunı júzesinen hár qıylı ádebiy súwretler sızdiriliyai da múmkin. Bul protseste kitaptı saqlaw maqsetinde onı jamaw oraw úyretiledi. «Ertekler bayramı» «Tásirli oqıwı tańlawı ótkeriledi.» Tiykarǵı basqısh juwmaǵında kishi jastaǵı oqıwshılar aktiv kitap oqıwshı ushın zárúr bolǵan jaqsı oqıw kónlikpe hám tájiriybelerin iyelewleri, eń kereklisi, olardıń kitap hám de ózbetinshe oqıwdı jaqsı kóriwine erisiw júdá áhmiyetli. Klastan tıs oqıw ushın kitap tańlaw. Metodikanıń wazıypalarınan biri klastan tıs oqıw ushın kitaplar tańlaw, oqilatuǵin ádebiyatlar dizimin usiniw, jilliqoqıw rejesi hám sabaq dúzilisi úlgilerin islep shiǵiw. Klastan tıs oqıw sabaqlarıniń ózgeshelikleri, birinshiden, klastan tıs oqıw sistemasınıń basqıshları menen, ekinshiden, oqıw wazıypaları hám dástúr menen, úshinshiden, aldina qoyilǵan tárbiyaliq wazıypalar menen, tórtinshiden, oqıwshı lardıń qızıǵıwı menen belgilenedi. 1-klasta tayarlıq basqıshında jańa tekst oqıtıwshı tárepinen oqıp berilse, tiykarǵı basqıshtaǵı sabaqlarda jańa kishi kólemdegi tekstti oqıwshılar oqıydı. Keyingi basqıshlarda shıǵarma analizine tiyisli jumıslar keńeyttiriledi, oqıwshılar oqıǵanların salıstırıwǵa, ulıwmalastırıp juwmaqlawǵa úyretiledi. Qaharmanların elementar táripleydi [3:35]. Rollerge bólip oqıtıwdan paydalanıladı. Tıykarǵı basqısh klastan tıs sabaqlarında 2-klasta háptede 1-márte, 3-4-klaslarda 2-háptede 1-márte ótkeriledi. Oqıwshılar óz betinshe oqıwǵa úyretiledi, olar ―Jetkenshek‖ gazetası menen tanıstırıladı, yaǵnıy balalar kórsetiwi menen tanıstırıladı. Bul basqıshta ózbek, shet el ádebiyatı jazıwshılarınıń hár túrli janrdaǵı, temalarınan paydalanıladı. Qosımsha saxnalastırıwlardan paydalanıladı. Bir sabaqqa oqıwshılar bir neshshe kitaplar oqıp kelip, olar haqqında óz pikirlerin aytadı. Qaharmanların táriplep súwret sızadı. Jazıwshılar dóretiwshiligine tiyisli kesheler shólkemlestiriledi. Usı tárizde ádebiyatti súyetuǵın, erkin pikir júrite alatuǵın kitap súyer oqıwshını rawajlandıradı. Klastan tıs oqıw sabaqlarında oqılǵan kitaptı analız etiw, dóretiwshilik penen qayta bayanlaw, súwretler sızıw, tásirli oqıw, kitaplar usınıs etiw usıllarınan keń paydalanıladı. Klastan tıs oqıw sabaqlarında ózbetinshe jumıslar alıp barıladı. Baslawısh klaslardıń oqıw sabaqlarında soraw- juwaplar ústinde islew, klastantıs oqıw, tekst ústinde islew, qayta gúrriń etiw, reje dúziw sıyaqlı bir qansha jumıs túrlerinen keń túrde paydalanıladı. Sabaqlıqlardıń bilim deregi, tárbiya orayı ekenligi dálillewdi talap etpeytuǵını haqıyqat. Biraq ol ózi menen tillese alatuǵın oqıwshıǵa ǵana óziniń kewilin ashadı. Sebebi hár qanday sabaqlıq oqıwshınıń muǵallim tapsırması tiykarındaǵı óz betinshe xizmeti arqalı ózlestiriledi. Baslawısh klass oqıwshısı sabaqlıq tekstin oqıw, onıń soraw-juwapları ústinde bas qatırıw, bayan, shıǵarmalar jazıw, teksttiń mazmunın qayta gúrriń etiw, qısqartırıp hámde bas qaharmanlardı ózgertirip gúrriń etiw, ádebiy qaharmanlarǵa xatlar jazıw waqtında ápiwayi oqıwshıdan tvorchestvolıq oqıwshı dárejesine kóteriledi. Sabaqlıq hám ondaǵı soraw, tapsırmalar ústinde islew kónlikpelerin iyelegen oqıwshı ǵana onda berilgen bilimlerdi tereń ańlaydı, tiyisli juwmaq shıǵara aladı. Oqıwshıniń sabaqlıq boyınsha xizmeti sabaq waqtında baslanıp, úyde óz betinshe jumıslar islew dáwirinde tolıq qáliplesedi. Sabaqlıq ústinde islew (sabaqlıqta berilgen tekstti oqiw, soraw, tapsırmalar járdeminde mazmunın ózlestiriw, reje dúziw, qayta gúrriń etiw) arqalı oqıwshı berilgen tekstti bahalaw dárejesin iyeleydi [3:44]. Oqıwshılarda baǵdarlama talapları dárejesinde bilim, kónlikpelerdi payda etiw túrli jollar arqalı ámelge asırıladı. Al olardıń barlıǵında sabaqlıq-oqıwshı-muǵallimniń birgeliktegi isi bas másele bolıp esaplanadı. Sabaqlıq ilim hám pánniń eń sońǵı jetiskenlikleri tiykarında jazılǵan bolsa da oqıwshılarǵa sabaqlıq penen islew jolları izbe-iz úyretilmese kózde tutılǵan nátiyjege erisip bolmaǵanınday, sabaqlıqta pánniń jetiskenlikleri pedagogikalıq kóz- qarastan durıs berilmese, oqıwshılardıń jasi, kóz-qarası, ápiwayi, qiziqli tilde, tártipli túrde berilmegen bolsa, muǵallim-oqıwshı birgeliktegi isi kewildegidey nátiyje bermeydi. Klastan tıs oqıw sabaqlarında óz betinshe jumıs tiń tiykarǵı formalarınan biri oqıw tapsırmaları bolıp esaplanadı. oqıw tapsırmaları jeke tártipte óz betinshe bilim alıw hám ózlestirilgen bilimlerdi ámelde qollanıwǵa qaratılǵanlıǵı menen tálim sistemasında ózine tán orın tutadı. Hár qanday tapsırmada oqıwshınıń bilimi, tájiriybesi, oqıw predmetine qızıǵıwı esapqa alınǵan jaǵdayda ǵana jaqsı nátiyjege erisiw múmkin. Oqıwshınıń úyge berilgen oqıw tapsırmaları boyınsha xizmeti sabaq waqtındaǵı xizmetinen ayırmashılıǵı, ol tapsırmanı orınlawda muǵallimniń, klass jámáátiniń járdemine emes, al óz bilimi hám tájriybelerine súyenedi. Bunday sırtqı tásirdiń bolmawı oqıwshı imkaniyatına keń jol ashadı. Bul jerde eń tiykarǵısı sırtqı tásirdiń bolıw-bolmaslıǵı emes, bálkim oqıwshınıń óz ústinde isley biliw, erkin pikir júrite alıw kónlikpesiniń qáliplesiwi bolıp esaplanadı. Soraw- tapsırmalar óz betinshe analiz etiw, pikir júrite biliw, ulıwmalastırıw hám juwmaq shıǵarıwdı talap etiwi menen tálim sistemasında áhmiyetli orın tutadı. Oqıwshılardıń tekstti óz sózleri menen gúrriń etip beriwlerine erisiwde tekst boyınsha dúzilgen belgili reje tiykarında qayta ayttırıw jaqsi nátiyje beredi. Reje dúziw waqtında tekst mazmunın oyında qayta analiz etken oqıwshı onı óz sózleri menen gúrriń etiwde qıynalmaydı. Reje dúziw ótilgen temanı tereń ózlestiriwdiń áhmiyetli shártlerinen biri bolıp tabıladı. Tekstti puxta úyrenbegen oqıwshı rejeni de dúze almaydı, demek olardıń biri ekinshisi menen tıǵız baylanıslı. Tekst mazmunın óz sózleri menen gúrriń etiwde pánler arasındaǵı baylanıs ana tili hám oqıw sabaqlarınıń óz-ara baylanısı oqıwshı ǵa maqul keliwi múmkin; Tekst mazmunı ústinde islewdiń tiyimli usıllarınan bolǵan qısqartırıp gúrriń etiwde: a) avtor tárepinen alǵa qoyılǵan pikirdi ajıratıp kórsete biliw; b) tekstte súwretlengen áhmiyetli máselelerdi qaldırıp qoymaslıq; v) tıykarǵı pikirlerdi óz-ara baylanısta bayan etiw; g) sózlerdiń basqalarǵa túsinikli bolıwına erisiw sıyaqlı talaplarǵa qatań túrde boysınıwdı talap etedi. Baslawısh klaslarda klastan tıs oqıw ushın tekstlerdiń dizimi berilmeydi, bul bolsa muǵallimniń wazıypasına júkletilgen. Klastan tıs oqıwǵa kitap buyırıwda klass jámáátiniń bilim dárejesi hám baǵdarlama talaplarınan kelip shıǵıp, a) tárbiyalıq maqseti kózde tutıladı; b) gúrrińniń hár túrliligi esapqa alınadı; v) balalardıń jas ózgeshelikleri názerde tutıladı; Klastan tıs oqılǵan shıǵarmalar boyınsha gúrrińlesiw ushın ulıwma orta tálim mektepleriniń I-II klaslarında háptede bir márte, III-IV klaslarda eki háptede bir márte waqıt ajıratılǵan. Mámleketlik tálim standartı talaplarına juwap beriw ushın tálim-tárbiyaniń túrli forma hám metodlarınan ónimli paydalanıwdı talap etedi. Klastan tıs oqıw bul jerde úlken imkaniyatqa iye. Klastan tıs oqıw klasta oqıw menen baylanıslı shólkemlestiriledi. Klastan tıs oqıw ushın zárúr bolǵan kónlikpelerdi qáliplestiredi, teksttiń mazmunın túsiniwge úyretedi, til baylıǵın asıradı. Klastan tıs oqıw qızıqlı, ózine tarta alatuǵın xizmet bolıp, ulıwma balanıń biliw qábiletin bayıtadı. Baslawısh klass muǵallimleri klastan tıs oqıw waqtında oqıwdı endi ǵana úyrengen balalar menen islesiwi sebepli kitap penen tanısıw, durıs hám tásirli oqıw metodlarınan keń paydalanadı [4:42]. Baslawısh klaslardıń tayarlaw basqıshlarında kitap penen tanıstırıw arqalı kitapqumarlıq mádeniyatı boyınsha dáslepki túsinikler berilip, tiykarǵi basqıshta muǵallimniń tapsırmasınan kóre, al onıń járdemisiz, óziniń tájiriybeleri tiykarinda zárúr bolǵan kitaplardi óz betinshe tańlawǵa úyretilse, juwmaqlawshı basqıshta kitapqumarlıqqa tiyisli óz betinshe xizmet qáliplestirilip bariladi. Bul dáwirde soǵan erisiw kerek, baslawısh klastı pitkergen oqıwshı keminde 10-15 jazıwshınıń atın biletuǵın, olardıń shıǵarmalarınan kishi bólimlerdi oqıwǵa úlgeretuǵın boladı. Ádebiyatlar 1. Embergenova A. Methodology for improving the spelling literacy of students in the lessons of the native language in primary grades (on the example of Karakalpak language schools). 2. Qosimova К., Matchonov S. va b. Ona tili o‗qitish metodikasi. Boshlang‗ich tálim fakulteti talabalari uchun darslik. – ―T.: Noshir‖, 2009. 352-b.

3. Matchonov S., G‗ulomova X., Suyunov M., Boqiyeva H. Boshlag‗ich sinflarda o‗qish darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish. -T.: «Yangi yo‗l‖ 2008. 224-b.

4. Nauruzbaeva A, Embergenova A Linguodidactic fundamentals of teaching students how to make sentences in karakalpak language lessons.

5. Львов М.Р. Методика развития речи младших школьников. Пособие для учителей начальных классов. – Москва: 2005.