ҚАЗАҚ ТИЛИНДЕГИ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРГЕ БАЙЛАНЫСЛЫ ЭТНОФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР

1. «кийим»; 2) «келинниң әкесине берилетуғын сарпай»[6:374]. Ал Л.З.Будагов бул сӛздиң тек бир ғана мәнисте қолланылатуғынын кӛрсеткен: «келинниң әкесинен сарпай» [9:183]; қазақ тилинде кіеть, кіить киймек, кийиў фейилинен алынған. Қазақ тилинде бул лексеманың қатнасыўы менен тоғыз кийит «тоғыз түрли нәрселерден қуралған сарпай», қудаша кийит «қудашаға берилетуғын сый» этнографизмлери пайда болған ҳǝм фразеологизмлердиң жасалыўына тийкар болған. Той баслар– той баслаған адамға берилетуғын кǝде- сыйлық. Ӛли-тирисин бериў. Күйеў тǝрепинен қалыңлық тǝрепке берилетуғын мал. Оны қалыңлықтың үйи сойып, аўыл-аймаққа берген [5:168]. Этнолингвист- алым Ж.А.Манкеева бул фразеологизмниң соңғы сыңары, яғный тириси – қалың малдың аяқлы түри, ал ӛлиси – жыртыс, жасаў сыяқлы қымбат затлар [10:86],– деп кӛрсетеди. Ал А.Жүнисов: бул дизбектеги ӛли менен тириниң айтылыўы «Алдағы қудалық баянлы болыў ушын еки тǝреп ӛли менен тириниң алдында ўǝде берип, ант етеди!» дегенди айтады, сонлықтан да әкелинген мал усы ўәдеге аталып сойылады, енди еки тǝреп бир-бирин қуда-қудағай деп атаўларына болады [11:79]. Ӛли-тириге деп берилген мал қурбанлықтың қорғаўшы ǝрўақларына арналып қурбанлыққа шалынады. Ӛли-тирисин бериў – халқымыздың «ӛли ырза болмай, тири байымайды» деген түсинигинен туўған дǝстүрге байланыслы пайда болған фразеоло- гизм. Бул халықтың ǝрўақты ҳүрмет етиўиниң, ийманлығының белгисин кӛрсетеди. Екинши тǝрептен, шаңарақ кӛтерген еки жасқа ӛлиниң де, тириниң де тилекши болыўын қалеў нийетин де билдиреди. Илиў бериў– күйеў есик ашып келгенде ǝкелетуғын қалың малдың басы. Жыртыс сыйлық, жыртыс таўар– күйеў биринши рет келгенде қалыңлық тǝрептен жол ашатуғын адамларға арнап ǝкелетуғын шапан, кӛйлек орнына берилетуғын таўарлар. Қол услатар, шаш сыйпаў– қол услаў, шаш сыйпатыў ырымларын жасаўға жǝрдем еткен жеңгениң алатуғын саўғасы. Сүт ҳақы– күйеў баланың қǝйин енесине беретуғын саўғасы. Қазақ халқының қыз узатыў, келин түсириўине байланыслы қǝлиплескен кӛплеген фразеологизмлер тойға байланыслы оғада бай дǝстүрлери менен салт- санасына тийкарланған мǝдений мийрасы бар екенлигине кӛз жеткизеди. Ҳǝр түрли ырымларға сǝйкес сый-сыяпатлардың атамалары тек материаллық байлықты ғана емес, миллеттиң руўхый байлығын да кӛрсетеди. Жуўмақлап айтқанда, қазақ тилиндеги этнофразео- логизмлер қурамындағы руўхый мǝдениятқа байланыслы атамалар кӛркем сӛз сыпатында, ҳǝр түрли затлар менен қубылысты образлы етип атаў ушын ǝўладтан-ǝўладқа берилип киятырған таяр сӛз үлги- лери, тил бирлиги ретинде тарийхый-лексикологиялық сӛз туўдыратуғын қурал сыпатында хызмет етеди. Әдебиятлар 1. Гердер И.Г. Идеи к философии истории человека. –Москва: 1977. –С.712

2. Қазақ тілінің фразеологиялық сӛздігі. –Алматы: «Ғылым». 1977, 507-б.

3. Қазақ тілінің түсіндірме сӛздігі. -Т.8 , 9, 13.–Алматы: «Дǝуір», 2011. 48-б; 137-б; 12-б.

4. Қазақ ұлттық энциклопедиясы.–Алматы: Т.7. Қазақ энциклопедиясы, 2004. 426-б; -Т. 6. 459-б.

5. Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. –Алма-Ата: «Наука», 1989. –С. 104-105.

6. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии. -Т. 2. СПб, 1911. –С. 255; 374.

7. Юдахин К.К. Киргизско-русский словарь. –М.: Советская энциклопедия, 1965. –С. 331.

8. Оңдасынов Н. Парсыша-қазақша түсіндірме сӛздік. –Алматы: «Білімі», 2003. 246-б.

9. Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко– татарских наречий. (СПб. Типография императорской Академий наукъ, 1871.–Т. II.). -Москва: Изд-во вост. лит., 1960. –С. 183.

10. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. -А.: 1997. 86-б.

11. Жүнiсов А. Бабалар дәстүрi. –Алматы: 1992. 79-б.